Саволлар ва жавоблар:
Жавоб: Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 558-моддасига асосан, қуйидаги якка тартибдаги меҳнат низолари бевосита судда кўриб чиқилади:
1) агар ходимнинг иш жойида меҳнат низолари бўйича комиссия тузилмаган бўлса;
2) меҳнат шартномасини бекор қилиш асосларидан қатъи назар, ишга тиклаш тўғрисидаги, меҳнат шартномасини бекор қилиш санасини ва асослари таърифини ўзгартириш ҳақидаги, мажбурий прогул ёки кам ҳақ тўланадиган иш бажарилган вақт учун ҳақ тўлаш тўғрисидаги;
3) ходимга меҳнатда майиб бўлганлиги ёки касб касаллиги туфайли етказилган зиённинг ўрнини ёхуд ходимнинг мол-мулкига етказилган моддий зарарнинг ўрнини иш берувчи томонидан қоплаш ҳақидаги;
4) иш берувчи томонидан ходимга етказилган маънавий зиённи компенсация қилиш тўғрисидаги;
5) ишга қабул қилиш рад этилганлиги ҳақидаги;
6) иш берувчи томонидан касаба уюшмаси қўмитаси билан келишилган ҳолда олдиндан ҳал этилган масалалар юзасидан;
7) ходимлар ва иш берувчи жисмоний шахслар ўртасида юзага келадиган;
8) ўзини меҳнат қилиш ва машғулотлар соҳасида камситилишга учраган деб ҳисоблаётган шахсларнинг;
9) ходим томонидан иш берувчига етказилган моддий зарарнинг ўрнини қоплаш ҳақидаги.
Шунингдек, ходимнинг ҳоҳишига кўра, ҳар қандай якка тартибдаги меҳнат низоси бевосита судларда кўриб чиқилади.
Жавоб: Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексига мувофиқ, қуйидаги тоифадаги ходимларга қўшимча таътиллар берилиши белгиланган:
1. Меҳнат шароитлари ноқулай ишларда банд бўлган ходимларга (Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 481-моддаси);
2. Ноқулай табиий-иқлим шароитларида иш бажараётган ходимларга (Меҳнат кодексининг 483-модда);
3. Ташкилотда ёки тармоқда кўп йиллик иш стажига эга бўлган ходимларга (Меҳнат кодексининг 220-модда);
4. Қонунчиликда, жамоа келишувларида, шунингдек жамоа шартномасида, ички ҳужжатларда, меҳнат шартномасида назарда тутилган бошқа ҳолларда.
Қўшимча таътил кунларини ҳисоблаш тартиби:
Меҳнат кодексининг 222- моддасига асосан ҳар йилги меҳнат таътилининг умумий давомийлигини ҳисоблаб чиқаришда қўшимча таътиллар ҳар йилги асосий энг кам таътил кунларига ёки ҳар йилги асосий узайтирилган таътилга қўшиб жамланади.
Ушбу модданинг 2-қисмига кўра, барча ҳолларда қонунчилик билан белгиланган таътилларни жамлашда уларнинг давомийлиги бир иш йили учун 56 календарь кундан ошиб кетиши мумкин эмас.
Агар ходим қўшимча таътил бериладиган тоифанинг икки ёки ундан кўпроғига тушса, бунда таътилнинг умумий муддати қандай ҳисобланади? Мисол учун, ходимнинг асосий йиллик таътили 21 календарь кундан иборат, у мазкур ташкилотда 10 йилдан буён ишлаб келмоқда, жамоа шартномасида қўшимча 5 кун таътил берилиши назарда тутилган ва меҳнат шароитлари ноқулай ишларда банд бўлгани учун 6 кун қўшимча таътил берилиши белгиланган.
Мазкур холатда ходимга бериладиган меҳнат таътилининг жами муддати 36 календарь кунни ташкил этади, бунда асосий йиллик таътил 21 календарь кун, Меҳнат кодексининг 220-моддасига асосан 10 йиллик иш стажи учун қўшимча 4 кун, Меҳнат кодексининг 481-моддасига асосан қўшимча 6 кун, жамоа шартномасида назарда тутилган қўшимча таътил 5 кун қўшилади ва таътилнинг умумий муддати 36 календарь кундан иборат бўлади.
Ўзбекистон Республикаси Мехнат кодексининг 230-моддасига кўра, йиллик меҳнат таътили ҳар йили, ушбу таътил берилаётган иш йили тугагунига қадар берилиши керак.
Бинобарин, ходимлар ҳар йили тасдиқланадиган таътиллар жадвалига мувоқиқ, йиллик меҳнат таътилидан фойдаланади.
Шу билан бир қаторда, ишлаб чиқариш зарурияти билан таътилдаги ходимларни ишга чақириб олиш амалиёти ҳам мавжуд. Мазкур жараёнда иш берувчилар томонидан камчиликларга ва хатоликларга йўл қўйилмаслиги мақсадида ходимларни меҳнат таътилидан чақириб олиш тартиби ҳақида қуйидаги тушунтириш берилади:
Биринчидан, Меҳнат кодексининг 232-моддасига асосан ҳар йилги меҳнат таътилидан чақириб олишга таътилнинг исталган вақтида фақат ходимнинг розилиги билан йўл қўйилади. Кодексда шундай тоифа вакиллари белгиланганки, бу тоифа вакилларини таътилдан чақириб олиш мумкин эмас, жумладан Меҳнат кодексининг 232-моддаси 2-қисмига кўра:
ўн саккиз ёшга тўлмаган ходимларни;
ҳомиладор аёлларни;
меҳнат шароитлари ўта зарарли ва ўта оғир ишларда банд бўлган ходимларни ҳар йилги меҳнат таътилидан чақириб олишга йўл қўйилмайди.
Иккинчидан, ишлаб чиқариш хусусиятига боғлиқ сабабларга кўра, жорий йилда ҳар йилги меҳнат таътилини тўлиқ бериш имкони бўлмаган алоҳида ҳолларда ходимнинг розилиги билан таътилнинг 14 календарь кундан ортиқ бўлган қисми кейинги иш йилига кўчирилиши мумкин ва ундан йил давомида фойдаланиш керак.
Мазкур ҳолатда ходимни таътилдан чақириб олишда шунга эътибор бериш керакки, ходим меҳнат таътилининг яхлит 14 календарь кунига тенг қисмидан жорий йилда фойдаланилиши шарт.
Таътил қисмларга бўлинганда ҳам таътилнинг яхлит бир қисми 14 календарь кунидан кам бўлмаслиги керак.
Халқаро Меҳнат Ташкилоти Версаль сулх шартномасига асосан, 1919 йилда ўша даврнинг асосий халқаро тузилмаси ҳисобланган Миллатлар Лигаси ҳузурида ташкил топган эди. У 1946 йилдан БМТнинг ихтисослашган тузилмаси ҳисобланади ва бугунги кунда ушбу ташкилотга 185 та давлат аъзо бўлиб кирган.
Ўзбекистон Республикаси 1992 йилдан бошлаб Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ва унинг ихтисослашган тузилмаси ҳисобланган Халқаро Меҳнат Ташкилотининг тўла қонли аъзоси ҳисобланади.
ХМТ меҳнат қонунлари ва меҳнат шароитларини яхшилаш мақсадида тузилган бўлиб, шу кунгача яъни, 1919 йилдан бери, ўз мақоми бўйича халқаро битимларга тенг бўлган 189 конвенция, 6 Протокол ва 200 дан ортиқ тавсия қабул қилинган.
Ушбу ҳужжатлар меҳнат муносабатлари субъектларининг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишда, меҳнат муносабатларида муаммоли масалаларни бартараф этишда долзарб аҳамият касб этмоқда. Гарчи, Ўзбекистон Республикаси томонидан ХМТнинг 14 та конвенцияси ратификация қилинган бўлса-да, миллий қонунчилигимизда 8 та асос солувчи конвенциялари ўз ифодасини топганини, шу жумладан касаба уюшмаларига бирлашиш, мажбурий меҳнатни таъқиқлаш ва болалар меҳнатидан фойдаланмаслик каби муҳим конвенцияларини дунёнинг айрим ривожланган давлатларида ратификация қилинмагани ҳолда, алохида таъкидлаш жоиздир.
Йўқ, нотўғри. Аввало, Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 84-моддаси (Ишга қабул қилишда дастлабки синов) талабига кўра, хомиладор аёллар, уч ёшга тўлмаган боласи бор аёллар, корхона учун белгиланган минимал иш жойлари (квота) ҳисобидан юборилган шахслар, ўрта махсус, касб-хунар таълими муассасаларининг ҳамда олий ўқув юртларининг тегишли таълим муассасасини тамомлаган кундан эътиборан уч йил ичида биринчи бор ишга кираётган битирувчилари ишга қабул қилинганда, шунингдек ходимлар билан олти ойгача муддатга меҳнат шартномаси тузилиб, ишга қабул қилинганда дастлабки синов белгиланмайди.
Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 247/1-моддасига асосан, ўрта махсус, касб-хунар таълими муассасаларининг, шунингдек давлат грантлари бўйича таълим олган олий ўқув юртларининг тегишли таълим муассасасини тамомлаган кундан эътиборан уч йил ичида биринчи бор ишга кирган битирувчилари билан меҳнат шартномаси у тузилган кундан эътиборан уч йиллик муддат ўтгунига қадар иш берувчининг ташаббусига кўра бекор қилинганида иш берувчи бу хақида маҳаллий меҳнат органини хабардор қилиши шарт.
Юқоридагиларга асосан, Сизга ўзингизнинг меҳнат хуқуқингизни ҳимоя қилиш учун, корхона жойлашган худуд бўйича меҳнат органига ёки прокуратурага мурожаат этишни тавсия қиламиз.
Attestatsiya natijasiga ko‘ra, xodimni yuqoriroq lavozimga ko‘tarish, malaka darajasini oshirish, attestatsiyadan o‘ta olmagan taqdirda, lavozimini pasaytirish yoki eng so‘nggi chora tariqasida, xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasini O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 100-moddasi, ikkinchi qismi, 2-bandiga muvofiq bekor qilish mumkin bo‘ladi.
Bunday holda, ya’ni o‘tkazilgan attestatsiya natijasiga ko‘ra, xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi bekor qilingan taqdirda, xodimga Mehnat kodeksining 109-moddasiga asosan, miqdori o‘rtacha oylik ish xaqidan kam bo‘lmagan ishdan bo‘shatish nafaqasi to‘lanadi.
Qoida tariqasida attestatsiya mas’ul lavozimlardagi mutaxassis va xodimlarning malakasini baholash va lavozimga muvofiqligini aniqlash maqsadida o‘tkaziladi. Shunga ko‘ra, xizmat ko‘rsatuvchi xodimlarni (masalan, farrosh, elektrik, santexnik va h.) attestatsiyadan o‘tkazishdan foyda (mantiq) yo‘q. Tavsiyalarga asosan quyidagilar navbatdagi attestatsiyaga kiritilmaydi:
egallab turgan lavozimida 1 (bir) yildan kam muddat ishlagan xodimlar;
yosh mutaxassislar (majburiy ishlab berish muddati davrida);
xomilador ayollar va ikki yoshgacha bolalari bo‘lgan ayollar;
korxona va tashkilotlarning yuqori organlar tomonidan ishga tayinlanadigan va lavozimidan ozod etiladigan rahbar xodimlari, shuningdek, yuridik xizmat xodimlari.
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligining (xozirgi Mehnat vazirligi) 1993 yil 18 yanvardagi 94/101-sonli qarori bilan “Korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning xizmatchilarini attestatsiyadan o‘tkazish tartibi to‘g‘risida Tavsiyalar” tasdiqlangan. Ushbu hujjat xodimlarni attestatsiyadan o‘tkazishga oid muhim hujjatlardan biri hisoblanadi.
Vazirliklar, idoralar, korxona, tashkilot va muassasalar mazkur Tavsiyalarga asosan, o‘z xodimlari mehnatiga xos xususiyatlarni e’tiborga olib, attestatsiya o‘tkazish bo‘yicha tarmoq (korxona) Nizomlarini ishlab chiqishlari kerak bo‘ladi.
Agar xodim ogohlantirish xatini olishdan bosh tortsa, ish beruvchi yoki uning vakili tomonidan bu haqida tegishli dalolatnoma tuziladi, bu esa kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan nizoni hal etishga yordam beradi. Dalolatnoma odatda 3 (uch) kishidan kam bo‘lmagan tarkibdagi komissiya, ishchi guruhi, guvohlar va h.k. tomonidan imzolanadi.
Shtatlar qisqarishi tufayli mehnat shartnomasi bekor qilinishi kutilayotganligi to‘g‘risida xodim (xodimlar) ish beruvchi tomonidan kamida 2 (ikki) oy oldin yozma tarzda ogohlantirilishi shart (O‘zR MK 102-moddasi, 1-kism). Ogohlantirish xati faqat ish beruvchi yoki u rasmiy ravishda vakolat bergan shaxs tomonidan imzolangan bo‘lishi shart.
Xodim ishda bo‘lsa, ogohlantirish xati unga shaxsan imzo chektirib topshiriladi, ya’ni ogohlantirish xatining ikkinchi nusxasiga xodim ogohlantirishni olgani haqida imzo qo‘yib beradi. Bunda xodim ogohlantirish xatini olgan sanasini ham ko‘rsatishi maqsadga muvofiq.